Dzi\u015b kolejny odcinek o zarzutach przeciw my\u015bleniu ekonomicznemu. Z zarzutami si\u0119 w wi\u0119kszo\u015bci nie zgadzam. Ale najpowa\u017cniejsze z nich staram si\u0119 traktowa\u0107 powa\u017cnie. <\/p>\n
Wraz za narastaniem nastrojów antyrynkowych i antyglobalistycznych coraz cz\u0119\u015bciej s\u0142yszymy, \u017ce neolibera\u0142owie chc\u0105 by ekonomia zast\u0105pi\u0142a moralno\u015b\u0107, warto\u015bci i kultur\u0119. Zarzut zgrabnie sformu\u0142owa\u0142 mój kolega Jacek, doktor socjologii tymi s\u0142owy: <\/p>\n
\n„Pojmowanie gospodarki jako relacji mi\u0119dzyludzkich kszta\u0142towanych przez kultur\u0119 i warto\u015bci zast\u0105pi\u0142o rozumienie praw ekonomii jako abstrakcyjnych prawd do których kultura i warto\u015bci winny si\u0119 dostosowa\u0107.”<\/p>\n<\/blockquote>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Mechanizm rynkowy od tysi\u0119cy lat rozprzestrzenia si\u0119 na kolejne obszary \u017cycia<\/strong> <\/p>\n
U pocz\u0105tków zorganizowanej pa\u0144stwowo\u015bci w staro\u017cytnym Iraku \u015bwi\u0105tynie pe\u0142ni\u0142y rol\u0119 nie tylko obrz\u0119dow\u0105, ale równie\u017c by\u0142y magazynem \u017cywno\u015bci, uniwersytetem, administracj\u0105 pa\u0144stwow\u0105 oraz miejscem rozrywki. Nie p\u0142aczemy dzi\u015b za tym, \u017ce ko\u015bció\u0142 sta\u0142 si\u0119 jedynie miejscem kultu religijnego. Wr\u0119cz uwa\u017camy to za nasz\u0105 wspó\u0142czesn\u0105 norm\u0119 moraln\u0105. A osoby, które by chcia\u0142y przywróci\u0107 \u015bwi\u0105tyni jej pradawn\u0105 rol\u0119 magazynu \u017cywno\u015bci uznaliby\u015bmy dzi\u015b za \u015bwi\u0119tokradców.<\/p>\n
Bli\u017cej nas geograficznie i w czasie wiemy m.in, \u017ce zanim wprowadzili\u015bmy kapitalizm: <\/p>\n
\n
- o wyborze zawodu decydowa\u0142 pan feudalny lub patriarchalna g\u0142owa rodziny, <\/li>\n
- ch\u0142op musia\u0142 dosta\u0107 pozwolenie na \u015blub od swojego pana, który co do zasady zakazywa\u0142 \u015blubów z osobami, które nie by\u0142y jego poddanymi,<\/li>\n
- o przydziale i sposobie u\u017cytkowania ziemi decydowa\u0142a rady starszych wioski lub jej feudalny pan. <\/li>\n<\/ul>\n
Dzi\u015b o tym kto b\u0119dzie posiada\u0142 i co b\u0119dzie robi\u0142 z ziemi\u0105 decyduje jej w\u0142a\u015bciciel ograniczony prawem budowalnym i tym podobnymi przepisami, które s\u0105 takie same dla wszystkich. Uwa\u017camy to za bardziej sprawiedliwe. Jest to równie\u017c bardziej wydajny sposób gospodarowania ziemi\u0105 czy wyboru zawodu.<\/p>\n
<\/p>\n
Rozszerzanie stosowania mechanizmu rynkowego budzi\u0142o i budzi niezadowolenie <\/strong><\/p>\n
Oligarchie trac\u0105ce w\u0142adz\u0119 na rzecz jednostki – jednostki dokonuj\u0105cej wyborów za pomoc\u0105 rynku – nie by\u0142y zadowolone rozwojem kapitalizmu. To niezadowolenie \u0142adnie ilustruje cytat z „Ziemi obiecanej” Reymonta:<\/p>\n
\n„Pan Adam d\u0142ugo rozmawia\u0142 o nim z Ank\u0105, d\u0142ugo nie móg\u0142 dobrze poj\u0105\u0107, jak si\u0119 to teraz dzieje na \u015bwiecie, \u017ce taki Wilczek na przyk\u0142ad, który u nich pasa\u0142 byd\u0142o, którego nieraz dobrze obija\u0142, jest teraz ju\u017c zamo\u017cnym cz\u0142owiekiem i mo\u017ce najspokojniej przychodzi\u0107 do nich i by\u0107 jak z równymi. Pan Adam by\u0142 demokrat\u0105, ale tego nie móg\u0142 poj\u0105\u0107, a raczej na tak\u0105 równo\u015b\u0107 nie móg\u0142 si\u0119 zgodzi\u0107, wi\u0119c zako\u0144czy\u0142:
— Oni za pr\u0119dko rosn\u0105! Ze szlachty to mia\u0142 pociech\u0119 i Pan Bóg, ale tymi to, zdaje si\u0119, \u017ce tylko diabe\u0142 b\u0119dzie si\u0119 cieszy\u0142 (…)”.<\/p>\n<\/blockquote>\nBy\u0142 demokrat\u0105, ale nie móg\u0142 si\u0119 zgodzi\u0107 \u017ce ka\u017cdy cz\u0142owiek jest równy… Historia post\u0119pu ludzko\u015bci jest histori\u0105 zast\u0119powania podzia\u0142u dóbr i przyznawania pozycji spo\u0142ecznych na mocy decyzji autokraty lub oligarchii, podzia\u0142u który by\u0142 mediowany jedynie uznaniowo egzekwowanymi normami spo\u0142ecznymi, decyzj\u0105 jednostek mediowan\u0105 przez rynkowe transakcje oparte o prawo, które jest takie same dla wszystkich (a przynajmniej powinno by\u0107).<\/p>\n
Rozszerzanie si\u0105 zasad wymiany rynkowej na kolejne dziedziny – daje zazwyczaj post\u0119p si\u0142 wytwórczych, ale powoduje opór bo narusza ustalone rutyny zachowa\u0144 zakodowane w prawie i moralno\u015bci oraz co wa\u017cniejsze deklasuje niektórych b\u0119d\u0105cych uprzednio na eksponowanej pozycji spo\u0142ecznej.<\/p>\n
<\/p>\n
Normy moralne s\u0105 przydatnym regulatorem \u017cycia spo\u0142ecznego <\/strong><\/p>\n
\u017beby nie by\u0142o w\u0105tpliwo\u015bci: normy moralne s\u0105 potrzebne, bo s\u0105 przydatne. Istniej\u0105 bo umo\u017cliwiaj\u0105 spo\u0142eczno\u015bci sprawniejsze funkcjonowanie. Normy spo\u0142eczne tanim kosztem koordynuj\u0105 i promuj\u0105 po\u017c\u0105dane zachowania, których wykreowanie metodami rynkowymi by\u0142oby niemo\u017cliwe lub znacznie dro\u017csze. Przyk\u0142adowo Richard Titmuss w 1971 opublikowa\u0142 wynik bada\u0144 porównuj\u0105cych system pozyskiwania krwi ludzkiej do celów medycznych oparty o honorowe krwiodawstwo (brytyjski) i oparty w cz\u0119\u015bci o sprzeda\u017c krwi (ameryka\u0144ski) – wysz\u0142o mu, \u017ce system honorowy jest sprawniejszy i skuteczniejszy – dostarcza wi\u0119cej krwi, przy mniejszej ilo\u015bci krwi ska\u017conej i mniejszym kosztem. Z takim konkretem trzeba si\u0119 zgodzi\u0107.<\/p>\n
Ale s\u0105 te\u017c i tacy przeciwnicy rynku jak ci którzy wiek temu twierdzili, \u017ce pralki elektryczne, kuchenki gazowe, itp. podkopuj\u0105 rodzin\u0119, bo uniezale\u017cniaj\u0105 m\u0142odych m\u0119\u017cczyzn od matek i \u017con. Co do obserwacji prawda. Dzi\u015b nie potrzeba matki lub \u017cony, by mie\u0107 wypran\u0105 i wyprasowan\u0105 koszul\u0119. Mo\u017cna \u0142atwo z t\u0105 niegdy\u015b pracoch\u0142onn\u0105 czynno\u015bci\u0105 szybko upora\u0107 si\u0119 samemu w pralce automatycznej i z \u017celazkiem elektrycznym. I o zgrozo, mo\u017cna te\u017c odda\u0107 koszule za pieni\u0105dze do pralni! M\u0142odzi m\u0119\u017cczy\u017ani aspiruj\u0105cy do roli korporacyjnych szczurów w czystej koszuli poradz\u0105 sobie obecnie bez \u017cony pior\u0105cej koszule. \u015awiat si\u0119 przez to nie sko\u0144czy. <\/p>\n
<\/p>\n
Normy moralne s\u0105 kruszone na spo\u0142eczne zapotrzebowanie <\/strong><\/p>\n
Post\u0119p techniczny i organizacyjny czyni\u0105 co jaki\u015b czas niektóre normy przestarza\u0142ymi. To znaczy normy nadal obowi\u0105zuj\u0105 w \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142eczno\u015bci. Ale mo\u017cliwe staj\u0105 si\u0119 bardziej rynkowe i indywidualistyczne sposoby zaspokajania potrzeb, które s\u0105 te\u017c bardziej wydajne. <\/p>\n
W\u0142a\u015bnie \u017cyjemy w epoce gwa\u0142townego rozszerzania granic rynku. Globalizacja i urynkowienie w samych tylko Chinach z biedy wyd\u017awign\u0119\u0142y 500 milionów ludzi! Ale dla pracowników fabryk w krajach rozwini\u0119tych globalizacja oznacza ogromny wzrost konkurencji. Wyostrzenie pyta\u0144 o granice urynkowienia jest nie tylko zrozumia\u0142e, ale wr\u0119cz potrzebne. Czy i jak kompensowa\u0107 pracownikom fizycznym krajów zachodnich zwi\u0119kszon\u0105 konkurencj\u0119 ze strony chi\u0144czyków, hindusów i innych staje si\u0119 pytaniem naszych czasów.<\/p>\n
Naruszanie norm moralnych i prawnych jest skutecznym sposobem renegocjowania moralno\u015bci i prawa. Ale nie ka\u017cda próba ich naruszenia jest po\u017cyteczna dla ca\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci lub jej istotnych klas. <\/p>\n
Arty\u015bci w naszym imieniu \u0142ami\u0105 prawo i moralno\u015b\u0107. Pochwalali zwi\u0105zek dla mi\u0142o\u015bci, gdy norm\u0105 by\u0142o o\u017cenek morgów Jasia i Ma\u0142gosi, czy o\u017cenek cementuj\u0105cy alians arystokratycznych rodzin. Dzisiejszy idea\u0142 \u015blub dla mi\u0142o\u015bci zawdzi\u0119czamy artystom i innym ludziom marginesu, którzy notorycznie \u0142amali prawo i moralno\u015b\u0107.<\/p>\n
Podobn\u0105 rol\u0119 spe\u0142niaj\u0105 przedsi\u0119biorcy. Tworz\u0105 innowacje spo\u0142eczne, moralne i technologiczne. Czasem naginaj\u0105 prawo i \u0142ami\u0105 moralno\u015b\u0107, by dorobi\u0107 si\u0119, a przy okazji zwi\u0119kszaj\u0105 wydajno\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa. Gdyby nie przedsi\u0119biorcy, którzy \u0142amali prawo i ko\u015bcieln\u0105 doktryn\u0119 to do tej pory mieliby\u015bmy zakaz po\u017cyczania pieni\u0119dzy za odsetkami. Cokolwiek, by nie mówi\u0107 o bankach ja jednak ciesz\u0119 si\u0119, \u017ce po\u017cyczaj\u0105 kas\u0119 przedsi\u0119biorcom i konsumentom, nawet je\u015bli bezczelnie \u017c\u0105daj\u0105 za t\u0119 us\u0142ug\u0119 odsetek. <\/p>\n
Zdarza si\u0119, \u017ce przedsi\u0119biorcy w pogoni za zyskiem ewidentnie przeginaj\u0105. Kiedy\u015b mój kolega rozwijaj\u0105cy sie\u0107 sklepów po kontroli Pa\u0144stwowej Inspekcji Pracy w tej sieci sam mi przyzna\u0142: <\/p>\n
\n„no faktycznie obci\u0105\u017canie materialn\u0105 odpowiedzialno\u015bci\u0105 za braki w kasie kobiet zarabiaj\u0105cych pensj\u0119 minimaln\u0105 to by\u0142o przegi\u0119cie”. <\/p>\n<\/blockquote>\n
Co nie zmienia faktu, \u017ce przedsi\u0119biorcy per saldo op\u0142acili si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwom w których funkcjonuj\u0105. Bo jak inaczej t\u0142umaczy\u0107 rozszerzanie si\u0119 kapitalizmu na kolejne kraje i kultury?<\/p>\n
<\/p\n\n\n><\/p>\n
Rynek jest moralny <\/strong><\/p>\n
Oprócz ewidentnego sukcesu w rozszerzaniu dobrobytu g\u0142ówny argument za rynkiem jest to, \u017ce : <\/p>\n
\nrynek umo\u017cliwia osi\u0105ganie wspólnych korzy\u015bci w wolnej wymianie.<\/p>\n<\/blockquote>\n
Rynek nie jest amoralny jak twierdz\u0105 jego przeciwnicy. Rynek do roli cnoty wynosi d\u0105\u017cenie do bycia mo\u017cliwie przydatnym dla innych. Rynek wynagradza nastawienie na poszukiwanie obopólnych korzy\u015bci. Ci którzy potrafi\u0105 odkrywa\u0107 i przewidywa\u0107 co inni b\u0119d\u0105 potrzebowa\u0107 bogac\u0105 si\u0119. Rynek jest prospo\u0142eczny bo \u0142\u0105czy jednostki w spo\u0142eczno\u015b\u0107. Motywuje do szacunku dla preferencji innych. Mo\u017cna nie lubi\u0107 ruskich, czarnych, niemiaszków i \u017cydów. Ale je\u015bli chcesz im sprzedawa\u0107 musisz szanowa\u0107 ich preferencje. Wielu muzu\u0142manów woli cukier w kostkach od cukru sypanego? To je\u015bli chcesz im sprzedawa\u0107 cukier potrzebujesz o tym wiedzie\u0107 i to uzanowa\u0107. Rynek pomaga budowa\u0107 zaufanie. Je\u015bli klienci i kontrahenci ci nie ufaj\u0105 to zmniejsz\u0105 handel z tob\u0105 lub zaprzestan\u0105 handlowa\u0107 z tob\u0105. Nie potrafisz tworzy\u0107 zaufania? Wypadasz z rynku.<\/p>\n
Czy rynek zawsze i wsz\u0119dzie daje nam to co chcemy lub uznajemy za w\u0142a\u015bciwe i moralne? Nie! Rynek, czyli jednostki dobrowolnie handluj\u0105ce z sob\u0105 nie zawsze daje obopólne korzy\u015bci. Ale wystarczy, \u017ce rynek cz\u0119\u015bciej ni\u017c rzadziej daje wi\u0119cej korzy\u015bci ni\u017c inne dost\u0119pne nam mechanizmy koordynacji. <\/p>\n
Nasze niezadowolenie ze skutków transakcji dobrowolnie dokonanych \u0142atwo mylimy z niedoskona\u0142o\u015bci\u0105 rynku. Ja ca\u0142y czas jestem przekonany, \u017ce przep\u0142aci\u0142em za swój dom. Wielu nie znosi swojej pracy. Marks z\u0142apa\u0142 tu jaki\u015b wa\u017cny trop. Sprzeda\u017c pracy to nie jest zwyk\u0142a transakcja rynkowa, sprzedaje si\u0119 prawo szefowania nam, czyli prawo do zaj\u0119cia miejsca nad nami w hierarchii spo\u0142ecznej. Gdy nierównowaga pomi\u0119dzy kupuj\u0105cym i sprzedaj\u0105cymi prac\u0119 narasta poziom wkurwienia na rynek równie\u017c ro\u015bnie. <\/p>\n
Ale nie znam ekonomisty, który chce by jego modele zast\u0105pi\u0142y moralno\u015b\u0107 czy religi\u0119. Natomiast do\u015b\u0107 cz\u0119sto widz\u0119 jak pod has\u0142em moralnego, warto\u015bciowego czy kulturalnego zorganizowania \u015bwiata kryje si\u0119 ch\u0119\u0107 g\u0142\u0119bszego si\u0119gni\u0119cia do kieszeni podatników. <\/p>\n
Ekonomia pomaga ograniczone \u015brodki stosowa\u0107 z najwi\u0119kszym efektem. To znaczy, \u017ce werdykt ekonomistów b\u0119dzie cz\u0119sto odwrotny od oczekiwa\u0144 grup interesów pragn\u0105cych si\u0119gn\u0105\u0107 do kieszeni podatników. Jako\u015b na przyk\u0142ad tak dziwnie si\u0119 sk\u0142ada, \u017ce ogó\u0142 szermuj\u0105cych has\u0142ami kultury i edukacji za podatkiem od telewizora odnosi materialne korzy\u015bci z istnienia TVP dotowanego przez podatnika. Przypadek? <\/p>\n
Rachunek ekonomiczny bywa obarczony sporym ryzykiem b\u0142\u0119du. Nierówno\u015b\u0107 dwóch stron dokonuj\u0105cych transakcji mo\u017ce by\u0107 tak du\u017ca, \u017ce zniwecza dobrowolno\u015b\u0107 transakcji. Ale porzucenie rachunku ekonomicznego oznacza, \u017ce w praktyce pieni\u0105dze podatnika i korzystne regulacje dostan\u0105 jeszcze cz\u0119\u015bciej ni\u017c teraz ci o najwi\u0119kszej politycznej sile przebicia. Stosowanie rachunku ekonomicznego nie zawsze gwarantuje najlepsz\u0105 alokacj\u0119 ograniczonych \u015brodków, ale zazwyczaj stanowi przynajmniej cz\u0119\u015bciowo skuteczne cugle na nadmierne marnotrawstwo.<\/p>\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Dzi\u015b kolejny odcinek o zarzutach przeciw my\u015bleniu ekonomicznemu. Z zarzutami si\u0119 w wi\u0119kszo\u015bci nie zgadzam. Ale najpowa\u017cniejsze z nich staram si\u0119 traktowa\u0107 powa\u017cnie. Wraz za narastaniem nastrojów antyrynkowych i antyglobalistycznych coraz cz\u0119\u015bciej s\u0142yszymy, \u017ce neolibera\u0142owie chc\u0105 by ekonomia zast\u0105pi\u0142a moralno\u015b\u0107, warto\u015bci i kultur\u0119. Zarzut zgrabnie sformu\u0142owa\u0142 mój kolega Jacek, doktor socjologii tymi s\u0142owy: „Pojmowanie gospodarki […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[33],"tags":[],"class_list":{"0":"post-503","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-to-wina-zlych-prywaciarzy"},"jetpack_featured_media_url":"","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dobrowol.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/503","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/dobrowol.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dobrowol.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dobrowol.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dobrowol.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=503"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/dobrowol.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/503\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dobrowol.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=503"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dobrowol.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=503"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dobrowol.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=503"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}