{"id":459,"date":"2012-01-30T19:04:26","date_gmt":"2012-01-30T19:04:26","guid":{"rendered":"http:\/\/dobrowol.org\/blog\/2012\/01\/30\/ekonomia_sztuki_4\/"},"modified":"2012-01-30T19:04:26","modified_gmt":"2012-01-30T19:04:26","slug":"ekonomia_sztuki_4","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dobrowol.org\/blog\/2012\/01\/30\/ekonomia_sztuki_4\/","title":{"rendered":"Ekonomia Sztuki – 4"},"content":{"rendered":"

Jak przez wieki zarabiali kompozytorzy? I co to nam mówi o ACTA?<\/strong><\/p>\n

Post\u0119p technologiczny decyduje o tym kim jest twórca i jak zarabia. Zmiana technologii tworzy nowe formy zarabiania na twórczo\u015bci i spycha w niebyt lub w\u0105sk\u0105 nisz\u0119 poprzednio funkcjonuj\u0105ce sposoby zarobkowania. Ka\u017cda wi\u0119ksza zmiana technologii sztuki poci\u0105ga za sob\u0105 zmian\u0119 prawa reguluj\u0105cego zarobkowanie na sztuce.  ACTA o któr\u0105 jest taka awantura to nic innego jak próba przed\u0142u\u017cenia \u017cycia starych modeli zarabiania na twórczo\u015bci przed du\u017ce koncerny wydawnicze i fonograficzne w obliczu zmiany technologicznej, która wykreuje nowe sposoby zarabiania na twórczo\u015bci.
  <\/p>\n

<\/p>\n

We\u017amy za przyk\u0142ad kompozytorów.  Przed epok\u0105 nowo\u017cytn\u0105 kompozytor najcz\u0119\u015bciej by\u0142 s\u0142u\u017c\u0105cym na dworze pana \u015bwieckiego lub ko\u015bcielnego – by\u0142 cz\u0142owiekiem niewolnym, który bez zgody swego pana nie móg\u0142 opu\u015bci\u0107 jego dworu, a nawet sprzeda\u0107 kopii nut lub odtwarza\u0107 muzyki skomponowanej przez siebie gdzie indziej. Kompozytor i jego kompozycje by\u0142y w\u0142asno\u015bci\u0105 pana. Gdy sam decydowa\u0142 si\u0119 zmienia\u0107 pana cz\u0119sto chy\u0142kiem ucieka\u0142 pod protekcj\u0119 nowego, maj\u0105c nadziej\u0119, \u017ce po drodze nie dopadn\u0105 go pacho\u0142kowie wys\u0142ania przez pana by odzyska\u0107 zbiega. Jeszcze do XVIII wieku kompozytor zazwyczaj chodzi\u0142 w liberii swojego Pana, a do jego pa\u0142acu wchodzi\u0142 schodami kuchennymi. A gdy zbyt natarczywie domaga\u0142 si\u0119 zap\u0142aty rachunków, to bywa\u0142 tymi schodami spuszczany uzyskawszy przedtem za zap\u0142at\u0119 kilka kopniaków lokaja swojego pana.<\/p>\n

Post\u0119p gospodarczy z wolna zmienia\u0142 organizacj\u0119 produkcji muzyki. We w\u0142oskich miastach gdzie najszybciej pojawi\u0142a si\u0119 klasa kupiecka zdolna kupowa\u0107 sztuk\u0119 kompozytorzy zacz\u0119li relatywnie wcze\u015bniej dawa\u0107 publiczne biletowane koncerty w lokalnych salach koncertowych. Zarabiali na sprzeda\u017cy r\u0119cznie pisanych nut do organizatorów koncertów lub na organizowaniu koncertu lub ich serii.  Zdarza\u0142y si\u0119 przy tym intrygi i kradzie\u017ce: kopi\u015bci r\u0119cznie rozpisuj\u0105cy zapis koncertu na nuty dla poszczególnych cz\u0142onków orkiestry potajemnie robili dodatkowe kopie, które sprzedawali wykonawcom w innych miastach. Ale ze wzgl\u0119du na trud kopiowania (a cwany kompozytor zazwyczaj nie dawa\u0142 jednemu kopi\u015bcie ca\u0142ego koncertu lecz dzieli\u0142 go mi\u0119dzy kilku) oraz prawo, które w niektórych miejscach pozwala\u0142o pozwa\u0107 za publiczne odtwarzanie muzyki bez pozwolenia autora „spiratowane” koncerty stanowi\u0142y margines dzia\u0142alno\u015bci artystycznej.<\/p>\n

Wraz z rozwojem kapitalizmu w reszcie Europy wytworzy\u0142a si\u0119 bur\u017cuazja, która do swoich rozrywek chcia\u0142a muzyki. Zmieni\u0142 si\u0119 te\u017c sposób zarobkowania kompozytorów ju\u017c nie \u017cyli z wiktu, opierunku i okazjonalnej wp\u0142aty od wielmo\u017cy na którego dworze prowadzili kapel\u0119, czy te\u017c jak pó\u017aniej z organizowania koncertów, prowadzenia kapel i dawania lekcji, a zacz\u0119li \u017cy\u0107 ze sprzeda\u017cy prawa do nut.<\/p>\n

Nuty to skomplikowany zapis, gdzie ma\u0142a ró\u017cnica w pozycji nuty na pi\u0119ciolinii wypacza tre\u015b\u0107 utworu. Dlatego przez wieki nuty kopiowali r\u0119cznie specjali\u015bci tego fachu. Dopiero lepsza technologia druku w XIX wieku pozwoli\u0142a na masow\u0105 skal\u0119 drukowa\u0107 nuty.  Kompozytorzy bardzo szybko zacz\u0119li sprzedawa\u0107 prawa do druku nut, a potem w prawie stanowionym pojawi\u0142o si\u0119 prawo autorskie do nut. <\/p>\n

Rosn\u0105ce w liczb\u0119 mieszcza\u0144stwo potrzebowa\u0142o coraz wi\u0119cej zapisów nut, najlepiej do prostych utworów mo\u017cliwych do odtworzenie w jedn\u0105 lub kilka osób. Pod si\u0142a tego popytu zmienia\u0142a si\u0119 muzyka. Powstawa\u0142o relatywnie wi\u0119cej prostych sonat a relatywnie mniej symfonii na wielkie orkiestry.<\/p>\n

Gdyby Chopin, urodzi\u0142 si\u0119 pó\u017aniej, gdy by\u0142a lepsza technika druku nut zamiast zarobkowa\u0107 dawaniem lekcji muzyki oraz dawaniem publicznych koncertów (i okazjonalnymi darami od kochanek) zarabia\u0142 by zapewne sprzeda\u017c\u0105 prawa do druku nut swoich utworów.<\/p>\n

Ale model zarobkowania kompozytorów oparty o sprzeda\u017c prawa do druku nut nie trwa\u0142 d\u0142ugo. Pojawienie si\u0119 mechanicznego odtwarzania muzyki najpierw w postaci gramofonu Edisona a potem p\u0142askiej p\u0142yty zabi\u0142o jeden model zarabiania na muzyce i zaraz stworzy\u0142o nowe. Spad\u0142a ilo\u015b\u0107 koncertów granych na \u017cywo, spad\u0142a sprzeda\u017c wszelkich „pianin” bo muzyki nie s\u0142uchano ju\u017c w postaci córki graj\u0105cej na pianinie.  Muzyka od tego nie zgin\u0119\u0142a a zarabianie na muzyce równie\u017c mia\u0142o si\u0119 w najlepsze. Cho\u0107 zmieni\u0142a si\u0119 troch\u0119 hierarchia zarobkowania na muzyce.  Kompozytorzy stali si\u0119 troch\u0119 mniej wa\u017cni, a na znaczeniu zyskali wokali\u015bci i muzycy, których wykonania utrwalano na p\u0142ytach i sprzedawano na masow\u0105 skal\u0119.<\/p>\n

Ka\u017cda istotna zmiana technologii, która zmienia\u0142a sposób zarabiania na sztuce dawa\u0142a impuls do tworzenia nowego prawa. Przy okazji awantury o ACTA jeste\u015bmy \u015bwiadkami próby utrwalanie porz\u0105dku prawnego rodem z epoki analogowej (ksi\u0105\u017cka, p\u0142yta i kaseta).  Próby w d\u0142u\u017cszym okresie skazanej na pora\u017ck\u0119, gdy\u017c mamy ju\u017c technologi\u0119 cyfrowa (kopia jest tak dobra jak orygina\u0142, a koszt kopiowania bliski zeru).  Je\u015bli chcemy wykorzysta\u0107 pe\u0142ny potencja\u0142 nowej technologii to potrzebujemy zmiany funkcjonowania bran\u017c twórczych.  Celem ACTY jest to opó\u017ani\u0107.  Firmy zwi\u0105zane z obecnym wcieleniem bran\u017c druku i audio-wideo wiedz\u0105, \u017ce znikn\u0105 tak jak znikn\u0119li powszechni niegdy\u015b organizatorzy cotygodniowych publicznych koncertów z XIX wieku oraz producenci gramofonów. Ale chc\u0105 po\u017cy\u0107 i pozarabia\u0107 jak najd\u0142u\u017cej.  Konserwuj\u0105 system prawny, by opó\u017ani\u0107 nieuchronn\u0105 zmian\u0119 zarabiania z twórczo\u015bci. Dzia\u0142ania te maj\u0105 miejsce od dziesi\u0119cioleci lat wraz z rozwojem i zwi\u0119kszeniem si\u0142y politycznej firm \u017cyj\u0105cych z twórczo\u015bci. Na przyk\u0142ad kiedy\u015b w XIX wieku prawo autorskie dawa\u0142o zazwyczaj ochron\u0119 na dwadzie\u015bcia par\u0119 lat od opublikowania ksi\u0105\u017cki, dzi\u015b w wi\u0119kszo\u015bci \u015bwiata daje ochron\u0119 na siedemdziesi\u0105t lat od \u015bmierci autora. W zwi\u0105zku z upowszednieniem cyfrowego rozpowszechniania zapisów audio i wideo próby konserwowania starych modeli zarabiania na twórczo\u015bci nasilaj\u0105 si\u0119 w ostatnich latach. Skazane s\u0105 na przegran\u0105, ale nie ca\u0142kowit\u0105 i nie od razu. Na razie nowe modele zarabiania na twórczo\u015bci zyskuj\u0105 nie tylko na zwolennikach w\u015bród ma\u0142olatów, ale na sile politycznej (my\u015bl Youtube czy Google). <\/p>\n

Stary model oparty o silnych po\u015bredników w postaci du\u017cych wydawców czy firm fonograficznych zniknie. Sie\u0107 dystrybucji jest dzi\u015b tworzona w internecie przez firmy telekomunikacyjne, portale oraz samych u\u017cytkowników. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jak przez wieki zarabiali kompozytorzy? I co to nam mówi o ACTA? Post\u0119p technologiczny decyduje o tym kim jest twórca i jak zarabia. Zmiana technologii tworzy nowe formy zarabiania na twórczo\u015bci i spycha w niebyt lub w\u0105sk\u0105 nisz\u0119 poprzednio funkcjonuj\u0105ce sposoby zarobkowania. Ka\u017cda wi\u0119ksza zmiana technologii sztuki poci\u0105ga za sob\u0105 zmian\u0119 prawa reguluj\u0105cego zarobkowanie na […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[24],"tags":[],"class_list":{"0":"post-459","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-ekonomia-sztuki"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dobrowol.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/459","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/dobrowol.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dobrowol.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dobrowol.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dobrowol.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=459"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/dobrowol.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/459\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dobrowol.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=459"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dobrowol.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=459"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dobrowol.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=459"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}